Seria brutalnych ataków w polskich szkołach wywołała dyskusję o bezpieczeństwie dzieci i młodzieży, także w internecie. W centrum uwagi znalazły się media społecznościowe, internetowe społeczności promujące przemoc oraz możliwość ograniczenia nieletnim dostępu do szkodliwych treści. Czy zakaz korzystania z social mediów rzeczywiście da się wyegzekwować? O technologicznych barierach, weryfikacji wieku i granicach internetowej kontroli rozmawiamy z Markiem Nadstawnym, prezesem Kompanii Informatycznej.
Ostatnie ataki w polskich szkołach ponownie wywołały dyskusję o wpływie internetu na młodych ludzi. Czy ograniczenie dostępu do mediów społecznościowych może poprawić bezpieczeństwo dzieci i młodzieży?
Ograniczenie social mediów i ich dostępności dla młodych ma sens. Trzeba jednak pamiętać, że samo wprowadzenie zakazu nie oznacza jeszcze, że uda się go skutecznie wyegzekwować. Między uchwaleniem przepisów a ich rzeczywistym działaniem istnieje ogromna technologiczna przepaść.
Internet jest środowiskiem otwartym, w którym użytkownicy korzystają z różnych urządzeń, aplikacji, przeglądarek i sposobów łączenia się z siecią. Nawet jeśli wprowadzimy ograniczenia na jednej platformie, nie oznacza to, że podobne treści nie będą dostępne w innych miejscach.
Wydarzenia w polskich szkołach wywołały również pogłoski o internetowych wyzwaniach zachęcających do przemocy. Czy media społecznościowe można uznać za przyczynę takich zdarzeń?
Należy zachować ostrożność w wyciąganiu takich wniosków. Nie można automatycznie uznawać internetu za bezpośrednią przyczynę konkretnego ataku bez potwierdzonych informacji o okolicznościach zdarzenia.
Nie zmienia to faktu, że w sieci mogą pojawiać się treści gloryfikujące przemoc, groźby czy materiały zachęcające do niebezpiecznych zachowań. Media społecznościowe ułatwiają ich szybkie rozpowszechnianie, a zamknięte grupy i komunikatory mogą utrudniać ich wykrywanie.
Problem nie ogranicza się zresztą do samych ataków. Mamy również do czynienia z cyberprzemocą, wykluczeniem, ośmieszaniem i rozpowszechnianiem kompromitujących nagrań. Skala tych zjawisk jest dziś zupełnie inna niż kilkadziesiąt lat temu.
Zacznijmy od najbardziej podstawowego problemu. Dlaczego weryfikacja wieku w internecie jest tak trudna?
Najprostszy mechanizm zna niemal każdy internauta. Po wejściu na stronę pojawia się pytanie o pełnoletność, a użytkownik potwierdza ją jednym kliknięciem. Taka weryfikacja jest w praktyce nieskuteczna, ponieważ opiera się wyłącznie na deklaracji użytkownika.
Każda osoba, niezależnie od rzeczywistego wieku, może potwierdzić pełnoletność bez przedstawienia jakiegokolwiek dowodu. Taki mechanizm stwarza jedynie pozory kontroli i nie zapewnia realnej ochrony nieletnich.
Czy platforma mogłaby po prostu sprawdzać adres IP albo inne parametry połączenia?
Adres IP, informacje o przeglądarce czy parametry połączenia mogą dostarczyć pewnych informacji o środowisku technicznym użytkownika, ale nie potwierdzają jego wieku ani tożsamości.
Z jednego łącza internetowego może korzystać cała rodzina. Ten sam adres IP będzie widoczny, gdy z internetu korzysta rodzic, nastolatek albo kilkuletnie dziecko. Na tej podstawie nie da się wiarygodnie ustalić, kto faktycznie siedzi przed ekranem.
Dlatego ustawowa granica wieku nie wystarczy. Potrzebne są rozwiązania techniczne, które pozwolą skuteczniej weryfikować wiek, a jednocześnie nie będą naruszać prywatności użytkowników.
Jednym z pomysłów jest wykorzystanie narzędzi, które już służą do potwierdzania tożsamości, takich jak Profil Zaufany, mObywatel czy bankowość elektroniczna. Czy to mogłoby rozwiązać problem?
Takie rozwiązania mogą zapewnić znacznie bardziej wiarygodną weryfikację niż zwykłe oświadczenie użytkownika. Pojawiają się jednak dwa istotne wyzwania: wygoda i prywatność.
Jeżeli użytkownik musiałby potwierdzać swoją tożsamość przy każdym wejściu na platformę, korzystanie z internetu stałoby się bardziej skomplikowane. Jeszcze poważniejszym problemem jest ryzyko nadmiernego gromadzenia danych.
Jakie zagrożenia wiązałyby się z powiązaniem aktywności internetowej z rzeczywistą tożsamością?
Centralizacja informacji o tożsamości użytkowników i ich aktywności w internecie wiąże się z poważnym ryzykiem naruszenia prywatności.
W przypadku wycieku danych osoby nieuprawnione mogłyby uzyskać dostęp nie tylko do danych osobowych, lecz także do informacji o odwiedzanych stronach, wyszukiwanych treściach czy prywatnych zainteresowaniach. Takie informacje mogą zostać wykorzystane do wyłudzeń, szantażu lub innych form cyberprzestępczości.
Dlatego warto szukać rozwiązań, które potwierdzają spełnienie określonego kryterium, na przykład ukończenie 18 lat, bez ujawniania platformie pełnej tożsamości użytkownika.
Czy takie technologie już istnieją?
Rozwijane są rozwiązania pozwalające potwierdzić wiek bez przekazywania serwisowi imienia, nazwiska czy dokładnej daty urodzenia. Przykładem są technologie oparte na cyfrowych poświadczeniach, nad którymi pracuje również Unia Europejska.
To ważny kierunek, ponieważ pozwala pogodzić ochronę nieletnich z prawem do prywatności. Nie rozwiązuje jednak wszystkich problemów. Nadal trzeba odpowiedzieć na pytanie, jak zapewnić powszechne wdrożenie takich mechanizmów i jak zapobiec korzystaniu z kont osób dorosłych przez dzieci.
Załóżmy, że uda się stworzyć skuteczny mechanizm weryfikacji wieku. Czy to oznacza, że problem zostanie rozwiązany?
Nie. Internet jest zróżnicowany technologicznie, a poszczególne platformy nie muszą korzystać z tych samych rozwiązań. Nawet jeśli jeden producent przeglądarki wdroży mechanizm weryfikacji wieku, nie oznacza to, że pozostali dostawcy oprogramowania zastosują analogiczne zabezpieczenia.
Dodatkowym wyzwaniem są technologie pozwalające zmieniać sposób łączenia się z internetem, w tym VPN. Użytkownik może za ich pomocą skierować połączenie przez serwer znajdujący się w innym kraju, co utrudnia stosowanie ograniczeń opartych wyłącznie na lokalizacji połączenia.
Nie oznacza to, że VPN automatycznie pozwala ominąć każdy system weryfikacji wieku. Pokazuje jednak, że zabezpieczenia oparte na jednym kryterium mogą być niewystarczające.
Co zatem należałoby zrobić, aby system był skuteczniejszy?
Konieczne jest wypracowanie wspólnych standardów i zapewnienie współpracy między platformami społecznościowymi, producentami przeglądarek, dostawcami oprogramowania oraz instytucjami odpowiedzialnymi za egzekwowanie przepisów.
Nie chodzi o dodanie jednej funkcji do aplikacji. Potrzebny jest cały ekosystem zabezpieczeń, który będzie możliwie spójny, skuteczny i odporny na najprostsze sposoby obchodzenia ograniczeń.
Nawet najlepszy system może jednak nie zadziałać, jeśli rodzic udostępni dziecku własne konto.
Dokładnie. Jeżeli osoba dorosła przejdzie weryfikację wieku, a następnie udostępni dziecku urządzenie lub konto, sam mechanizm techniczny nie rozwiąże problemu.
System może potwierdzić pełnoletność właściciela konta, ale nie musi mieć pewności, kto rzeczywiście korzysta z niego w danym momencie. Podobne problemy pojawiają się wtedy, gdy rodzice nie mają wystarczających kompetencji cyfrowych, aby świadomie zarządzać dostępem dzieci do poszczególnych usług.
Dlatego nie można całej odpowiedzialności przenosić na technologię. Potrzebna jest również edukacja rodziców, rozmowy z dziećmi i umiejętność rozpoznawania niepokojących zachowań.
Czy zakaz korzystania z jednej aplikacji może więc okazać się niewystarczający?
Tak, ponieważ szkodliwe treści mogą być dostępne w wielu miejscach: na innych platformach, w komunikatorach, na forach czy w zamkniętych grupach. Ograniczenie dostępu do jednej usługi nie oznacza odcięcia od całego środowiska internetowego.
Nie możemy też zapominać o problemie trwałości publikowanych materiałów. Jeżeli ktoś nagra i rozpowszechni kompromitujący film, jego usunięcie z jednego profilu nie oznacza, że zniknie on z całej sieci.
W latach 90., gdy ktoś zrobił coś głupiego, zwykle wiedziała o tym klasa, a czasem cała szkoła. Dziś taki materiał może zobaczyć cały świat, a jego kopie mogą krążyć przez wiele lat. Zmiana klasy czy szkoły nie musi wystarczyć, by odciąć się od przeszłości. Internet nie zapomina łatwo i nie zna granic.
Jednym z kierunków rozwoju jest wykorzystanie sztucznej inteligencji do szacowania wieku. Czy AI może być częścią rozwiązania?
Sztuczna inteligencja może wspierać systemy ochrony nieletnich, ale należy ostrożnie podchodzić do jej możliwości.
Algorytmy mogą analizować różne sygnały, na przykład sposób komunikacji, używany język czy wzorce zachowań. Na tej podstawie mogą próbować oszacować wiek użytkownika bez konieczności bezpośredniego potwierdzania jego tożsamości.
Dostrzegam potencjał takiej technologii jako narzędzia wspierającego istniejące mechanizmy bezpieczeństwa. Trzeba jednak pamiętać, że szacowanie wieku nie jest tym samym co jego wiarygodne potwierdzenie. Algorytmy mogą popełniać błędy, a ich stosowanie rodzi pytania o prywatność i przejrzystość podejmowanych decyzji.
AI nie powinna być traktowana jako rozwiązanie, które samo rozwiąże problem. Może stanowić element większego systemu, ale wymaga odpowiednich zabezpieczeń i kontroli.
Co można zrobić już teraz, zanim powstaną powszechne i skuteczne systemy weryfikacji wieku?
Jednym z najważniejszych działań jest zapewnienie sprawnego reagowania na nielegalne treści i realne zagrożenia publikowane w internecie.
Jeżeli pojawiają się wiarygodne groźby, zapowiedzi przemocy lub materiały mogące zagrażać bezpieczeństwu dzieci, istotne jest szybkie przekazanie informacji odpowiednim służbom i sprawna współpraca z platformami.
Czas reakcji może mieć fundamentalne znaczenie. Nie zawsze możemy zapobiec opublikowaniu szkodliwego materiału, ale możemy ograniczać jego dalsze rozpowszechnianie i reagować na sytuacje, w których istnieje realne zagrożenie.
Czy oznacza to, że platformy powinny usuwać wszystkie treści uznawane za szkodliwe?
Konieczne jest rozróżnienie treści nielegalnych od kontrowersyjnych czy niepożądanych. Nie każda publikacja, która budzi sprzeciw, narusza prawo. Dlatego procedury moderacji powinny opierać się na jasnych kryteriach i odpowiednich gwarancjach prawnych.
Ochrona użytkowników, szczególnie dzieci, jest bardzo ważna, ale nie powinna prowadzić do nieuzasadnionego ograniczania wolności wypowiedzi. Potrzebne są skuteczne procedury zgłaszania zagrożeń, odpowiedzialność platform i możliwość niezależnej weryfikacji decyzji.
Wróćmy do pytania, od którego zaczęliśmy. Czy zakaz korzystania z mediów społecznościowych przez nieletnich może być skuteczny?
Może być jednym z elementów ochrony, ale nie należy oczekiwać, że sam rozwiąże problem. Internet nie został zaprojektowany z myślą o powszechnej weryfikacji wieku, a wdrożenie takich mechanizmów na dużą skalę wymaga współpracy technologicznej, odpowiednich regulacji i społecznej akceptacji.
Trzeba również pamiętać, że przemoc wśród młodych ludzi ma wiele przyczyn. Nie można sprowadzać jej wyłącznie do mediów społecznościowych. Potrzebne są działania obejmujące edukację cyfrową, profilaktykę przemocy, wsparcie psychologiczne, zaangażowanie rodziców i skuteczne reagowanie na konkretne zagrożenia.
Zakaz może ograniczyć dostęp do określonej platformy. Nie zastąpi jednak umiejętności rozpoznawania zagrożeń ani odpowiedzialności dorosłych za bezpieczeństwo młodych ludzi, zarówno w internecie, jak i poza nim.
Jaki powinien być zatem najważniejszy wniosek z tej dyskusji?
Nie powinniśmy pytać wyłącznie o to, jak zakazać dzieciom korzystania z mediów społecznościowych. Powinniśmy również zastanowić się, jak stworzyć środowisko internetowe, w którym młodzi ludzie będą lepiej chronieni przed przemocą, manipulacją i niebezpiecznymi treściami.
Samo uchwalenie przepisów jest stosunkowo proste. Znacznie trudniejsze jest stworzenie rozwiązań, które będą rzeczywiście działały, nie naruszając przy tym prywatności wszystkich użytkowników. To wymaga współpracy państwa, firm technologicznych, szkół i rodziców. Żadna z tych grup nie rozwiąże problemu samodzielnie.
O ekspercie
Marek Nadstawny jest prezesem Kompanii Informatycznej, polskiej firmy technologicznej działającej od 2016 roku. Firma zapewnia przedsiębiorstwom kompleksową obsługę informatyczną, wsparcie w obszarze cyberbezpieczeństwa oraz zarządzanie infrastrukturą IT. Pomaga organizacjom ograniczać ryzyko przestojów i cyberzagrożeń, optymalizować koszty technologiczne oraz rozwijać bezpieczne środowisko pracy.
